در راستای آیات شریفه: "واعتصموا بحبل الله جمیعاً و لاتفرقو" ، "وامرهم شورا بینهم" ، آقای مهدی صادقی تهرانی فرزند وسطای مرحوم آیت الله دکتر محمد صادقی تهرانی که قسمت علمی جامعة علوم القرآن را بر عهده دارد و نیز شاگردان و محبین مؤسسه جامعة علوم القرآن که در سایت شفاسنتر از آن یاد شده، می کوشند تا انقلاب قرآنی ایجاد شده در عصر زندگی مرحوم را با فرهنگ سازی و ادامه تعلیمات قرآنی بطرف یک بیداری قرآنی جهان شمول برسانند.

محمود مردانی | الفرقان چه کتابی است ؟

الفرقان چه کتابی است ؟


الحمد لله رب العالمین و الصلاة و السلام علی محمد و آله اجمعین .
اما بعد آنچه که از نظر گرامی خوانندگان محترم میگذرد بحثی است در باره "فرقان" در فرآن کریم و اینکه آیا مقصود از "فرقان" همین قرآن است که در دست داریم ؟ و یا اینکه مراد از "فرقان" کتابی است غیر از قرآن ؟
کلمه فرقان هفت بار در قرآن مجید آمده است ؛ شش بار بصورت "فرقان" و یک مرتبه بصورت "فرقانا" ، و از شش موردی که بصورت "فرقان" وارد شده یک مورد از "یوم الفرقان" سخن گفته و درپنج مورد باقی از "فرقان" به معنای کتابی نازل شده از جانب رب العالمین سخن به مبان آمده است .
خداوند منان در آیه زیر میفرماید : "يا أيها الذين امنوا إن تتقوا الله يجعل لكم فرقانا" (انفال : 29) .
در این آیه مبارکه کلمه "فرقان" به معنای لغوی آن آمده است که به معنای تمییز بین حق و باطل میباشد ، و علم برای کتاب معینی نیست ، چنانچه در جای دیگر نیز میفرماید "یوم الفرقان یوم التقی الجمعان" (انفال : 41) .
از مجموع هفت آیه ای که در آنها کلمه "فرقان" آمده است ، در دو آیه به معنای لغوی بوده و در باقی پنج مورد دیگر کلمه "فرقان" علم بوده و نامی است از برای کتابی که از طرف خدای متعال نازل شده است ، و آن پنج مورد از قرار زیر میباشد :
1-"و إذ اتينا موسي الكتاب و الفرقان لعلكم تهتدون" (بقره : 53)
2-"شهر رمضان الذي أنزل فيه القرآن هدى للناس و بينات من الهدى والفرقان" (بقره : 185)
3-"ولقد اتينا موسى و هارون الفرقان و ضياء و ذكرا للمتقين" (انبيا : 48)
4-"نزل عليك الكتاب بالحق مصدقا لما بين يديه و أنزل التوراة و الإنجيل من قبل هدى للناس و أنزل الفرقان" (آل عمران : 2و3)
5-"تبارك الذي نزل على عبده الفرقان ليكون للعالمين نذيرا" (فرقان : 1)
و پر واضح است که بحث ما پیرامون همین پنج آیه کریمه بوده و در پی آنیم که با دقت و تامل پیرامون این آیات قدری بر علم ناچیز خود بیفزاییم .
پیش از هر چیز باید ببینیم که آیا کتابی نازل شده از جانب خدای حکیم بنام "فرقان" داریم یا خیر.
به عبارت دیگر آیا در این آیات پنجگانه کلمه "فرقان" به معنای کتابی نازل شده مانند تورات و انجیل و قرآن میباشد ؟ و یا اینکه مانند دو آیه (انفال : 29 و 41) مه معنای لغوی آن بوده و اسم علم برای کتاب معین و مشخصی نیست ؟
اگر ما بودیم و آیه :"تبارک الذي نزل على عبده الفرقان ليكون للعالمين نذيرا" (فرقان : 1) کافی بود که حکم به علم بودن کلمه "فرقان" نموده ، و آنرا کتابی نازل شده بدانیم چنانچه اجماع علمای فریقین نیز بر همین بوده و احدی کلمه "فرقان" را در این آیه به معنای لغوی آن نگرفته است و لکن همگی بالاتفاق آنرا به قرآن کریم ترجمه و تفسیر نموده اند – که در مبحث آتی پیرامون صحت و سقم آن سخن خواهیم گفت – اما آیه دیگر در این رابطه آیه "نزل علیک الکتاب بالحق مصدقا لما بین یدیه و أنزل التورات و الانجیل من قبل هدی للناس و أنزل الفرقان.." (آل عمران : 2و3) میباشد ، و عبارت "وأنزل الفرقان" به روشنی بر این موضوع دلالت دارد که "فرقان" کتابی است نازل شده از جانب الله علیم حکیم ، و فعل "نزل" و "أنزل" در این دو آیه (فرقان : 1) و (آل عمران : 3) به وضوح بر این مطلب دلالت دارد و احدی هم خلاف آن را نگفته است ، بنا بر این دلیلی نمیبینیم که بیش از این حول این موضوع توقف نماییم و از این روی میپردازیم به اینکه آیا این کتاب "الفرقان" همان قرآن است ؟ و یا اینکه کتابی است غیر از این قرآن ؟
در اینجا به آیه "شهر رمضان الذي أنزل فيه القرآن هدي للناس و بينات من الهدي و الفرقان .." (بقره : 185) استناد میکنیم که از قرآن و "فرقان" سخن گفته و میفرماید این قرآن حاوی بیاناتی از "فرقان" میباشد .
بنا بر این "فرقان" نمیتواند قرآن بوده باشد ، چرا که در آن صورت نمیفرمود "و بینات من الفرقان" و بر خوانندگان گرامی پوشیده نیست که "الفرقان" در این آیه عطف به "الهدی" بوده و به همین سبب هم مجرور میباشد ، و "الهدی" نیز بواسطه "من" جر محلا مجرور میباشد ، بنا بر این قرآن که "هدی للناس" بوده ، در عین حال حاوی "بینات من الهدی" و همچنین بیناتی از "فرقان" نیز هست ، و اگر بنا بود "فرقان" همان قرآن بوده باشد یا میفرمود "شهر رمضان الذی أنزل فیه الفرقان" و یا اینکه "الفرقان" را جر نداده و مرفوع میآورد تا عطف بر "الهدی" نبوده باشد .
از طرفی هم نمیتواند "الفرقان" در اینجا به معنای لغوی آن باشد زیرا که قرآن به خودی خود تمامی "فرقان" – به معنای لغوی – بوده و حق و باطل را به صورتی روشن و واضح از هم جدا مینماید ، نه اینکه تنها حاوی بیاناتی از "فرقان" بوده باشد ، و قرآن کریم نیز بر این امر صراحت داشته و در آیات عدیده ای میفرماید که برطرف کننده هر گونه اختلافی میباشد ، و در صورتی که حاوی تنها بیاناتی از فرقان – به معنای لغوی – می بود نمیتوانست تمامی اختلافات را از میان برداشته و بر طرف نماید .
بنا بر این "الفرقان" در این آیه شریفه قرآن نبوده و به معنای لغوی آن نیز نمیباشد ، گذشته از این که در آیه (بقره : 53) و (انبیا :48) نیز بر این مطلب تأکید دارد .
با این حال تا جایی که بنده نظریات مفسرین را در این خصوص دیدم "الفرقان" در آیه را به معنای لغوی آن تفسیر نموده اند ، حال ببینیم این ترجمه و تفسیر صحیح میباشد ؟ یا اینکه مراد از "الفرقان" در اینجا به معنای کتابی نازل شده از جانب خداوند سبحان میباشد ؟
در اینجا باید بگوییم :
اولا : از این میپرسیم چرا کلمه "الفرقان" در آیه (فرقان : 1) به کتابی نازل شده معنی میکنید و آن را علم میدانید ، و در جای دیگر معنی لغوی آن را اتخاذ مینمایید ؟ که از جمله از آن موارد همین آیه (بقره : 185) میباشد .
ثانیا : در آیه "نزل علیک الکتاب بالحق مصدقا بین یدیه و أنزل التوات و الانجیل من قبل هدی للنای و أنزل الفرقان.." (آل عمران : 2و3) نمیتوان گفت که "الفرقان" به معنای لغوی آن است ، و نه میتوان گفت که به معنای قرآن است .
نمیتوان گفت که به معنای لغوی آن است زیرا که میفرماید "و أنزل الفرقان" ، و نمیتوان گفت که مراد قرآن است زیرا که پیشتر فرموده بود "نزل علیک الکتاب بالحق" ، و بعد از ذکر نزول قرآن تکرار آن بی سبب و مخل در معنی میباشد ، و از حیث فصاحت و بلاغت صحیح نمیباشد ، و از طرفی دیگر به چه دلیلی "فرقان" را باید به قرآن معنی نماییم .
تمامی مفسرین "فرقان" را در این آیه به قرآن معنی نموده اند ولی احدی از آنان دلیلی بر این مدعی ارایه ننموده اند ، و لذا از این روی میگوییم مراد از "الفرقان" در این آیه کتابی غیر از قرآن میباشد .
ثالثا : در جای دیگر در مورد موسی (ع) میفرماید "و إذ اتينا موسي الكتاب و الفرقان لعلكم تهتدون" (بقره : 53) .
در این آیه شریفه نیز نه میتوان "الفرقان" را قرآن معنی کرد ، و نه میتوان گفت که به معنای لغوی آن میباشد ، چرا که عبارت "اتینا" مناسب و ملائم با معنای لغوی "الفرقان" نبوده و میباید عبارت "جعل" و یا مانند آن بکار رفته باشد و نه "اتینا" چنانچه میفرماید "ان تتقوا الله یجعل لکم فرقانا" (انفال : 29) .
گذشته از آن در آیه مورد بحث "الفرقان" عطف به "الکتاب" شده است ، و همانگونه که "الکتاب" – که همان تورات میباشد – کتابی است وحیانی و نازل شده از جانب رب العالمین ، لازم است "الفرقان" نیز مانند "الکتاب" بوده و از سنخ آن بوده باشد ، علی الخصوص اینکه در خاتمه آیه کریمه میفرماید "لعلکم تهتدون" .
تا بدینجا دانستیم که بر موسی (ع) و هارون(ع) جدای تورات کتاب دیگری نیز به نام "فرقان" نازل شده ، چنانچه میفرماید "و لقد اتینا موسی و هارون الفرقان ضیاء و ذکرا للمتقین" (انبیا : 48) .
حال سوال مهم در اینجا این است که مگر بر رسول اکرم (ص) کتاب دیگری غیراز قرآن نازل شده است که کتاب "فرقان" از آن جمله بخواهد باشد ؟
و در صورت صحت این سخن آن کتاب چیست و کدام است ؟ و از چه چیزی سخن میگوید ؟ و کجاست ؟ و چگونه میتوان بدان دست یافت ؟
پاسخ این سوالات را به مقاله ای که پیرامون حروف مقطعه به زبان عربی نوشته شده محول نموده و که قرآن کریم در جای دیگر از آن با نام "الکتاب لا ریب فیه" یاد میکند که توضیح مفصلی پیرامون آن در مقاله فوق الذکر بیان شده است .
اما در اینجا تنها به یک موضوع قدری میپردازیم و آن اینکه وحیی که بر حضرت ختمی مرتبت (ص) نازل شده است تنها این قرآن نبوده و حاوی غیر قرآن نیز میباشد .
به عبارت دیگر وحیی که بر حضرت محمد (ص) نازل شده است بر دو قسم میباشد ، یک قسم از آن بصورت قرآن دسته بندی شده و به ما رسیده است ، و قسم دیگر به صورت احادیث قدسی و شرح احکام شرعیه و مانند آن از حضرتش نقل شده است و تمامی مسلمین به همه فرق و مذاهبشان بر این امر اتفاق دارند ، حال چه جای تعجبی است اگر یک بخش از این وحی غیر قرآنی "فرقان" نام گذاری شده باشد ؟
از طرف دیگر آیات عدیده ای داریم از وجود کتابی غیر از قرآن کریم سخن میگوید و از آن جمله آیه زیر میباشد :
"کما أرسلنا فیکم رسولا منکم یتلوا علیکم ایاتنا و یزکیکم و یعلمکم الکتاب و الحکمة و یعلمکم ما لم تکونوا تعلمون" (بقره : 151)
پر واضح است که مراد از "ایاتنا" در آیه قرآن میباشد ، و بدین ترتیب "الکتاب و الحکمة" میباید غیر از این قرآن بوده باشد ، و همگی میدانیم که تعلیمات پیامبر اکرم (ص) تنها منحصر به قرآن نبوده و بخش دیگرتعلیماتی است که به تفسیر قرآن و شرح آیات احکام و مانند آن میباشد .
آیاتی مانند آیه (بقره : 151) در قرآن کم نیست و لکن بجهت طولانی نشدن مطلب از ذکر دیگر آیات صرف نظر نموده و تنها ذکر یک آیه دیگر در این زمینه اکتفا مینماییم و بحث را خاتمه میدهیم :
"و یعلمه الکتاب و الحکمة و التورات و الانجیل" (آل عمران : 48)
همانطور که میدانید آیه در باره عیسی بن مریم (ع) میباشد که همانند پیامبر اسلام (ص) نه تنها تورات و انجیل را داشت ، بلکه علاوه بر آن دارای "الکتاب و الحکمة" نیز بود .
نتیجه اینکه :
اولا : "الفرقان" کتابی است نازل شده از جانب خدای سبحان .
ثانیا : "الفرقان" کتابی است غیر از قرآن ، و غیر از تورات و انجیل .
ثالثا : "الفرقان" بخشی از وحی غیر قرآنی نازل شده بر قلب نازنین رسول گرامی اسلام میباشد

و آخر دعوانا أن الحمد لله رب العالمین و الصلاة والسلام علی محمد و آله الطاهرین .

د.محمود مردانی

پیش گفتار

آغاز میکنم با نام و یاد آن آغازگری که آغازکننده آغاز است و بی آغاز او نه آغازی است و نه انجامی .

ستایش آن پدید آورنده ای که پدیدآورنده ای که پدید آورنده هر هر پدیده ای است ، پدیدآورنده ای که بر آنکه پدیده ای بوده باشد پدید آورد و جهانی سراسر علم و حکمت و رحمت و زیبایی را پدید آورد .

و درود بی پایان بر گل سرسبد پدیده ها محمد مصطفی(ع) وخاندان گرامیش (ع) که همه پدیده ها تفیل وجود آن ستارگان آسمان علم و تقوا و هدایت پدید آمده است .

و سپاس آن آغازگر بی نظیر بی بدیل را که این توفیق را بر این کمترین داد که در دست گرفته و پیرامون آغاز پدیده ها نوشتن آغاز نموده و ترسیمگر جلوه ای دلکش و زیبای آن  زیبا آفرین باشد و به پیشگاه اندیشمندان زیبا دوست حکمت مدار تقدیم نماید .

موضوع مورد بحث

آنچه که در این نوشتار از نظر خواننگان گرامی میگذرد این است که ماده اولیه از چه چیزی پدید آمده است ؟

اما پیش از ورود به بحث لازم است که بدانیم مراد از ماده اولیه چیست؟

همه میدانیم که پیش از پدید آمدن هر پدیده ای خدای متعال بود و جز او هیچ نبود ، او بود و دیگر هیچ ، نه چیزی بود و نه کسی (پاورقی- ما برآن باوریم که هیچ حقیقتی جز ذات اقدس الهی قدیم و ازلی نبوده و اعتقادی به قدم فیض نداشته و نداریم که البته در این خصوص مباحث بسیاری هست که به یاری حق در جای خود بیان خواهد شد . ) و آنحضرت چیزی را برای اولین بار بقدرت بی انتهایش پدید آورد که ازآن پدیده نخستین دیگر پدیده ها را پدید آورد .

حال سوال اینجاست که این پدیده و این نخستین آفریده حضرت حق از چه چیزی پدید آمده است ؟ زیرا در آن هنگام و هنگامه جز ذات اقدس الهی چیز دیگری نبود ، سوالی که هزاران سال است افکار اندیشمندان و فلاسفه و متفکرین عالم را بخود مشغول داششته و از عهد فلاسفه یونان این سوال مطرح بوده و در عهد معصومین (ع) نیز مطرح میشده و از حظ عالم علم و دانش این سوال از ایشان (ع) پرسیده شده و آن بزرگواران (ع) بدین سوال پاسخ گفته اند و پاسخ آنان (ع) بدست ما رسیده است .

براستی این ماده نخستین که مادر همه دیگر پدیده ها میباشد از چه چیزی پدید آمده است ؟

همه میدانیم که هر چیزی از چیزی پدید میآید و در آن هنگام که خدا بود و جز او چیزی نبود این ماده اولیه از چه چیزی پدید آمد ؟

آیا این ماده اولیه از عدم و نیستی زاده شده است ؟ ویا اینکه از ذات اقدس الهی پدید آمده است ؟

آیا غیر از این دو احتمال ، احتمال دیگری هم در میان هست؟ و اگر احتمال دیگری هست ، آن احتمال چیست و کدام است ؟

دسته ای از دانشمندان ونظریه پردازان احتمال نخست را برگزیده و چنین گفته و میگویند که خدای قادر و توانا با قدرت بی انتهایش ماده اولیه را از عدم پدید آورده و از پس پرده نیستی و عدم بیرونش آورده  و بدین ترتیب هستی را از نیستی پدید آورده است .

و دسته دیگر از این فرزانگان پرآوازه نظریه دوم و احتمال دیگر را اختیار نموده و چنین گفته اند که خدای منان هستی را از ذات خویش پدید آورده و آفریده است ولی نه بصورت مستقیم و مباشر ، بلکه با واسطه ، و هریک نظریه دیگری را باطل نموده و از میان برداشته اند ، درحالی که قرآن و رسول قرآن (ص) و خاندان پاکش (ع) هر دو احتمال و نظریه را از میان برداشته  رای دیگری را به میان گذارده  و راه حلی قطعی برای این مشکل و معضل علمی بدستمان  داده و مشکل را از ریشه و از بیخ و بن کنده اند ، و ما نیز بر همان باور برده و در سدد بیان و توضیح و تشریح این نظریه سوم هستیم ، چنانچه آن مرد شامی خدمت امام باقر (ع) رسیده و عرضه داشت :"آمده ام تا از مسأله ای سؤال کنم که کسی را نیافتم تا (پاسخ صحیحی بدان داده ) و تفسیر روشنی را بیان نموده باشد ، از سه گروه از مردم سؤال نمودم و هر یک بنحوی پاسخ دادند و هر پاسخ با دیگری تفاوت داشت ."  امام باقر (ع) فرمودند:"و آن سؤال چیست ؟ " مرد شامی عرضه داشت :"اولین پدیده ای که خدا از آن پدیده های دیگر را آفرید کدام است ؟ بدرستی که برخی از آنانی که این سؤال را پرسیدم گفتند : که قدرت میباشد و بعضی دیگر گفتند که علم است و گروهی دیگر پاسخ دادند که روح میباشد".

امام باقر (ع) فرمودند:" آنها چیزی نگفته اند ( یعنی پاسخ صحیحی نداده اند ) با خبرت سازم ، براستی که خدایی که یادش بلند مرتبه میباشد ، بود و غیر او چیزی نبود ، او عزیز (و شکست ناپذیر ) بود ، بدرستی که او پیش از عزتش بود و این سخن اوست که میفرماید: پاک و منزه است پروردگار تو که پرورش دهنده عزت بوده و از آنچه که وصف میکنند پاک و منزه میباشد ، و او آفریننده بود و آفریده ای نبود ، و نخستین چیزی که از پدیده هایش آفرید که همه پدیده ها از آن پدید آمده ماء میباشد ( ماء در اینجا به معنای آب نیست بلکه مراد ماده ای چون آب روان میباشد چنانچه عرب به هر ماده روانی ماء میگوید و این همان ماده ای است که همه چیز حتی آب نیز ازآن پدید آمده است ) ".

سپس آن مرد شامی پرسید :"آن چیز را از چیزی پدید آورد ، یا از عدم ؟" حضرت پاسخ دادند :"او آن چیز را نه از چیزی که پیشتر بوده باشد پدید آورد ، اگر او ( یعنی خدای متعال ) آن چیز را ( یعنی ماده اولیه و ماء را ) از چیزی میآفرید ( این آفرینش چیزی ازدیگر ) برایش نهایت نبوده ( و تسلسل پیش میآمد ) و میباید دایما چیزی با خدا میبود در حالی که خدا بود و چیزی با او نبود ، سپس چیزی را آفرید که همه چیز از او بوده و آن چیز همان ماء میباشد."

خبرنامه علوم قرآن

دریافت آخرین اخبار و آپدیت های سایت:

پایگاه های مرتبط

فرقان شفاسنتر

پل های ارتباطی

  • آدرس دفتر قم:
    ایران - قم - بلوار محمد امین (ص) بین کوچه 11 و 13
  • تلفن های تماس:
    02532930344
    09127553030
    09124553030
  • سامانه پیام کوتاه:
    10009127553030
  • پست الکترونیک:
    این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید